اخلاق در پژوهش

رعایت اخلاق در پژوهش



اخلاق در پژوهش


اگرچه در رشته‌های مختلف علمی، تفاوتهایی در روش های تحقیق وجود دارد، اما اصول و مسئولیت های اخلاقی حرفه‌ای هستند که بنیان مشترک امانتداری پژوهش در همه جای دنیا محسوب می‌شوند. منشور اخلاقی پژوهش در کشور ما که توسط مرکز برنامه ریزی و سیاست گذاری پژوهشی وزارت علوم تدوین شده است به شرح زیر می باشد:
با استعانت از خدای سبحان و با اعتقاد راسخ به اینکه عالم محضر خداست و او همواره ناظر بر اعمال ماست و به منظور انجام شایسته پژوهشهای اصیل، تولید دانش جدید و بهسازی زندگانی بشر، ما دانشجویان و اعضای هیئت علمی دانشگاهها و پژوهشگاههای کشور:

- تمام تلاش خود را برای کشف حقیقیت و فقط حقیقت به کار خواهیم بست و از هر گونه جعل و تحریف در فعالیتهای علمی پرهیز می کنم.
- حقوق پژوهشگران، پژوهشیدگان (انسان، حیوان، گیاه و اشیا) سازمانها و سایر صاحبان حقوق را به رسمیت می شناسیم و در حفظ آن می‌کوشیم.
- به مالکیت مادی و معنوی آثار پژوهشی ارج می نهیم و برای انجام پژوهشی اصیل اهتمام ورزیده و از سرقت علمی و ارجاع نامناسب اجتناب می‌کنیم.
- ضمن پایبندی به انصاف و اجتناب از هرگونه تبعیض و تعصب، در کلیة فعالیتهای پژوهشی، رهیافتی نقادانه اتخاذ خواهیم کرد.
- ضمن امانت‌داری از منابع و امکانات اقتصادی، انسانی و فنی موجود استفاده بهره‌ورانه خواهیم کرد.
- در انتشار غیراخلاقی نتایج پژوهش نظیر انتشار موازی، همپوشان و چندگانه (تکه‌ای) پرهیز می‌کنیم.
- اصل محرمانه بودن و رازداری را محور تمام فعایتهای پژوهشی خود قرار می‌دهیم.
- در همة فعالیتهای پژوهشی به منافع ملی توجه کرده برای تحقق آن می‌کوشیم.
- خویش را ملزم به رعایت کلیة هنجارهای علمی رشتة خود، قوانین و مقررات، سیاستهای حرفه‌ای، سازمانی، دولتی و راهبردهای ملی در همة مراحل پژوهش می‌دانیم.
- رعایت اصول اخلاق در پژوهش را اقدامی فرهنگی می‌دانیم و به منظور بالندگی این فرهنگ به ترویج و اشاعة آن در جامعه اهتمام می‌ورزیم.

برای عرضه درست دستاوردهای حاصل از انجام پژوهش به جامعه‌ی علمی، می‌بایست قوانین اخلاق در پژوهش (Ethics) با دقت و درست رعایت شود تا به اشتباه دچار خطا نشویم.
یکی از اصول مهم اخلاق در پژوهش، ارجاع درست به پژوهش‌های دیگران می‌باشد. در واقع اگر به نحوی از مقاله دیگران، در مقاله استفاده شده است باید به طور کامل به آن مقاله ارجاع داده شود. اگر جمله‌ای بدون هیچگونه تغییر و عیناً از مقاله دیگری کپی شود، نه تنها در انتهای جمله باید نام مرجع اصلی مقاله ذکر شود و در قسمت مراجع نیز مشخصات مقاله به طور کامل نوشته شود، بلکه باید کل جمله نیز در داخل گیومه «…» قرار بگیرد تا نشان داده شود این جمله از شما نیست و شما صرفاً آنرا نقل قول کرده‌اید. اما اگر جمله عیناً کپی نشده است و به بیان بهتر با کلمات و عبارت‌های جدید، مفهومی را که در مقاله دیگری عنوان شده است، از دیدگاه خود بازنویسی می‌کنید نیازی نیست که جمله را در داخل گیومه قرار دهید. فقط کافی است در انتهای آن جمله، نام مرجع اصلی ذکر شده و در قسمت مراجع نیز مشخصات کامل مقاله نوشته شود. در اینجا تاکید می‌گردد که اگر جمله عیناً از مقاله دیگری کپی شود و شما آنرا در داخل گیومه قرار ندهید (فقط مرجع آنرا نوشته‌اید) دچار خطا شده‌اید. با توجه به امکاناتی که از طرف مجله برای داوران مقالات قرار داده می‌شود به سادگی می‌توان این خطا را فهمید. اگرچه سایت‌های تخصصی همچون سایت www.plagiarism.com برای کشف اینگونه خطاها وجود دارد، اما می‌توان از سایت گوگل نیز استفاده کرد. با نوشتن جملات در قسمت جستجوی گوگل، می‌توان به سادگی تمام مقالاتی را پیدا نمود که این جملات در آن‌ها عیناً تکرار شده است. چون در این حالت از طرف نویسندگان رعایت امانت نشده، داوران به صحت و اعتبار نتایج مقاله نیز شک کرده و مقاله ارسالی پذیرفته نخواهد شد. در صورتیکه نتایج مقاله نیز از مقاله دیگری کپی شده باشد، در این صورت نام تمامی نویسندگان مقاله وارد لیست سیاه (Black list) شده و باعث بدنامی آنان می‌شود که به شدت به اعتبار علمی نویسندگان لطمه می‌زند. از آنجا که بیشتر مجلاتی که بر روی موضوعات تخصصی، مقاله چاپ می‌کنند کنسرسیوم‌های مشترک دارند، نام نویسندگان متقلب برای تمامی مجلات ارسال شده و به این ترتیب مجلات حتی از داوری مقالاتی که توسط هر یک از این نویسندگان نوشته می‌شود، خودداری می‌کنند. بنابراین اکیدا توصیه می‌شود که هرگز به انجام این کار مبادرت نکنید. لازم به ذکر است حتی اگر مقاله پذیرفته شود و پس از آن مشخص شود که نتایج مقاله از مقاله دیگری کپی شده است، مقاله باطل شده و از انتشار بیشتر آن جلوگیری می‌شود. ضمن آنکه نام نویسندگان وارد لیست سیاه متقلبین می‌شود. در مورد شکل‌های استفاده شده در مقاله نیز می‌بایست مراقب باشید. در صورتیکه می‌خواهید از شکل مقاله دیگری در مقاله خود استفاده کنید، می‌بایست از نویسندگان مقاله و یا مسئولین مجله اجازه بگیرید. در این حالت در انتهای زیرنویس آن شکل، علاوه بر نوشتن مرجع اصلی، عبارتی همچون with permission نیز نوشته می‌شود.
دو نوع رایج تقلب (Plagiarism)، ساختن جعلی نتایج (Data fabrication) و یا دستکاری نتایج برای رسیدن به نتیجه مطلوب (Data falsification) می‌باشد. در حالت Data fabrication، نویسنده با فرض انجام مثلا پنج آزمایش و به دست آوردن پنج نتیجه از آزمایشات، طوری در مقاله وانمود می‌کند که گویی ده آزمایش را انجام داده و ده نتیجه آزمایش بدست آورده و آن‌ها را در مقاله گزارش می‌کند. در واقع در این حالت، نویسنده به صورت جعلی اطلاعات را ایجاد کرده و نتایج حاصل را در مقاله گزارش می‌کند. در حالت Data falsification ، نویسنده نتایج به دست آمده را به گونه‌ای تغییر داده و عددسازی می‌کند که نتایج به وضعیت درست و مطلوب نزدیک باشند. در این مورد، آزمایش و نتایج جدیدی جعل نشده است بلکه نویسندگان نتایج واقعی به دست آمده را طوری انحراف و تغییر داده‌اند که مشابه حالت مورد انتظار باشد. دقت شود که تقلب و تخلف در مقالات بسیار ناپسند بوده و به اعتبار علمی تمامی افرادی که در کشور مشغول پژوهش و تحقیق هستند، لطمه می‌زند و موجب بدنامی فرهنگمان می‌شود. لذا از تمامی پژوهشگران و به ویژه دانشجویان درخواست می‌شود که به هیچ عنوان در انجام پژوهش و نوشتن مقاله، از مسیر درست علمی خارج نشوند.